امروز

یکشنبه, ۲۴ آذر , ۱۳۹۸

  ساعت

۰۲:۵۴ قبل از ظهر

سایز متن   /

 

 

افلاطون، از قول سقراط، در رساله‌ی فایدروس چنین می‌نویسد: «توت گفت: ای پادشاه، مصریان در پرتو این ابداع [نوشتار] داناتر می‌گردند و نیروی یادآوری آنان بهتر می‌شود، زیرا این فنی که من کشف کرده‌ام داروی حافظه و دانایی است. تاموس در پاسخ گفت: ای توت هنرور، یکی در ابداع هنرها استاد است و دیگری در بازشناختن سود و زیان آن‌ها برای کسانی که از این هنرها استفاده می‌کنند. چون تو پدر نوشتار هستی، از روی عاطفه به آن قدرتی را نسبت می‌دهی که در واقع متضاد آن را داراست. این ابداع ذهنِ کسانی را که استفاده از آن را بیاموزند به فراموشی دچار خواهد کرد، زیرا آنان دیگر از حافظه‌ی خود استفاده نخواهند کرد.»

 

آیا جالب نیست که متنی که بیش از دو هزار سال پیش نوشته شده است با مشکلات کنونی ما در جوامع مدرن چنین مرتبط به نظر می‌رسد؟ سقراط در این بخش از رساله‌ی فایدروسِ افلاطون، با بهره‌گیری از گفت‌وگویی فرضی بین توت، الاهه‌ی مصری و مبدع نوشتار، و تاموس، پادشاه مصر، خطرات نوشتن و اثرات زیان‌بار آن بر خِرد انسان‌ها را برای فایدروس توضیح می‌دهد. توت باور دارد که با ابداع حروف، راهی برای محافظت از حافظه‌ی مصریان یافته است و در نتیجه گمان می‌کند که این کار باعث خواهد شد مصریان به خردی دست بیابند که فراتر از قابلیت‌های طبیعی آنان است.

 

با این حال، تاموس استدلال می‌کند که این ابداع جدید توت (این فناوری انقلابی جدید) به هیچ وجه مصریان را داناتر نخواهد ساخت: آن‌ها به جای آن که توانایی به یادسپاریِ جدیدی به دست بیاورند، حافظه‌ی خود را به یک سامانه‌ی بیرونی واگذار خواهند کرد و در نتیجه قابلیت حافظه‌ی درونی را، که سنگ بنای دانش است، از دست خواهند داد. با انباشته شدن روزافزون دانش در نشانه‌های بیرونی، حافظه و در نتیجه داناییِ آنان سستی خواهد گرفت.

 

بیایید از این ۲۴۰۰ سال به سرعت عبور کنیم تا به زمان حال برسیم. تصور کنید ابداع توت نه حروف نوشتاری بلکه اینترنت است. نقل قول ابتدای متن به نحو شگفت‌آوری هنوز مصداق پیدا می‌کند. بنا بر استدلال سقراط، اینترنت بزرگترین عامل از دست رفتن حافظه‌ی جمعی در تاریخ بشر خواهد بود. قابلیت اینترنت برای ذخیره‌سازی حافظه‌ها نامحدود است، و هرچند اثبات شده است که کتاب‌ها قابلیت‌های حافظه‌ را بهبود می‌بخشند، گرایش به اتکا بر فناوری مدرن، به ویژه اینترنت (به عنوان ذخیره‌‌سازِ گسترده‌یِ حافظه‌ی بیرونی)، به طور روزافزونی منجر به از دست رفتن حافظه‌ی ما می‌شود.

 

آیا سقراط درست میگفت؟

 

آیا گذشت زمان و افزایش اتکای ما به عوامل بیرونیِ فناوری به این معنا است که اختلال توجه و خردسودگیِ اجتماعی سرنوشتِ محتومِ ما است؟ شاید این طور به نظر برسد. با این حال، راه دیگری نیز وجود دارد. در رسالهیفایدروس، توت ابداع نوشتار را به «فارماکون» (pharmakon) تشبیه میکند. جالب است که فارماکون را میتوان هم به «زهر» و هم به «دارو» (پادزهر) ترجمه کرد (ژاک دریدا در مقالهی «داروخانهی افلاطون» (۱۹۸۱) این موضوع را توضیح میدهد).

 

به این ترتیب، پس از فایدروس، چنین برداشت دوگانه‌ای از تِخنه (technê)، یعنی آنچه انسان میسازد و استفاده میکند، به وجود آمده است: میتوان گفت که، تخنه ماهیتی دارویی یا فارماکولوژیکال دارد. فناوری مدرن را نیز میتوان و باید دارای هردو کیفیت زهرناک و درمانی دانست. با این حال، برای بهرهگیری از جنبهی مثبتِ این ماهیت دوگانه و دارومانندِ فناوریِ اطلاعاتی در دوران مدرن باید از ظرفیت آن برای بهبود بخشیدن به «توجه» خود استفاده کنیم.

 

اما در دنیای دانشهای گذرا و اطلاعات پراکنده، مؤثرترین راه برای بهبود بخشیدن به توجه چیست؟ برای بازیافتن توجه، باید بر چگونگی تفکرِ عمیق تمرکز کنیم. باید جریان سطحی شدنِ فهم را، که از نتایج اینترنت است،  واژگون کنیم. همانطور که کندل میگوید: باید توجه کنیم!

از آن‌جا که استفاده از اینترنت باعث می‌شود ذخیره‌ی اطلاعات در حافظه‌ی بیولوژیکی به طور روزافزونی دشوارتر شود، مجبور می‌شویم به ذخیره‌سازهای حافظه‌ی بیرونی در اینترنت بیشتر تکیه کنیم.

 

 

 


مت بلومینک پژوهشگر انگلیسی در زمینه‌ی ادبیات و فلسفه است. آن‌چه خواندید برگردانِ این نوشته‌ی اوست:

Matt Bluemink, ‘Socrates, Memory & the Internet,’ Philosophy Now, 25 September 2017.

اشتراک گذاری در فیسبوک اشتراک گذاری در توییتر اشتراک گذاری در گوگل پلاس
برچسب ها:
دیدگاهها

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

- کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
- آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد

قالب وردپرسدانلود رایگان قالب وردپرسپوسته خبری ایرانیقالب مجله خبریطراحی سایتپوسته وردپرسکلکسیون طراحی